Klima/Vode

Upitnik za građane i građanke Nikšića i Plužina o uticaju klimatskih promjena na vode

NVO Društvo mladih ekologa je u okviru projekta „Bolje razumijevanje voda usljed klimatskih promjena“ sprovelo ispitivanje stavova građanja na temu klimatskih promjena.

Na sledećem linku Rezultati upitnika možete pogledati rezultate upitnika.

VIDOV POTOK

Vidov potok je otoka Mukavice, najpoznatijeg intermitentnog vrela u svijetu. Nalazi se u sredini Gornjeg polja u blizini Nikšića. Vrelo ima karakter potajnice samo u sušnom, ljetnjem dijelu godine. U vrijeme male izdašnosti, ranije je to bilo najčešće krajem avgusta i u septembru, vrelo funkcioniše tako da se smjenjuju periodi isticanja, koji traju od 15-20 minuta, i mirovanja, koji prosječno traju 34-40 minuta.

Specifičan splet podzemnih kanala u krečnjacima i prisustvo dolomita omogućili su ovakav sistem funkcionisanja, nešto slično kao sistem „krive natege“. Isticanje vode zavisi od kapaciteta dovodnih i izlaznog kanala, koji su povezani sa sifonskim proširenjem u unutrašnjosti zemlje. 

Uticaj klimatskih promjena poslednjih godina uslovljava manji dotok vode pa samimim tim i režim rada vrela sa prekidima sada traje duže. 

RIJEKA ZETA

Rijeka Gornja Zeta je najvažnija rijeka Nikšićkog polja. Nastaje u Gornjem polju od većeg broja vrela i dvije rijeke, Sušice i
Rastovca. Prije podizanja vještačkih akumulacija Slano, Krupac i Vrtac, rječni sliv gornjeg toka Zete je činilo oko 30 rijeka, rječica i potoka. Zeta je
rijeka ponornica, sa oko dva kilometra podzemnog toka, da bi se njene vode ponovo pojavile u brojnim kraškim vrelima na obodu Bjelopavlićke ravnice od kojih su najveća Perućica, Glava Zete, Oboštica… koje zajedno stvaraju rijeku Zetu, koja ima naziv Donja Zeta.Sada sve složenije klimatske prilike, utiču na izdašnost vrela koja napajuaju rjeku Zetu, što je pogotovu viljivo u ljetnjem periodu godine.


RIJEKA GRAČANICA

Rijeka Gračanica nastaje od više izvora, od kojih se većina nalazi u Blacama morakovskim (Zabran kralja Nikole), na 1186mnv. Područje Blaca je ostatak nekadašnjeg ledničkog jezera koje je nastalo otapanjem velikog Morakovskog lednika u ledničkoj dolini.  

Gračanica je u gornjem toku izgradila prostranu dolinu – Župu Nikšićku.

Poslije ledenog doba, Gračanica je bila moćna rijeka koja je erodirala okolno područje i donijela najveću količinu fluvioglacijalnog nanosa u Nikšićko polje, debljine do 15 metara. Ona je svojom snagom toka i nanosa pomjerila tok Bistrice prema padinama Tovića i tok Zete prema obroncima Uzdomira.

Sada u većem dijelu toka teče podzemnim putem, presušujući u ljetnjim mjesecima, postajući periodični i bujični vodni tok.

Na smanjenje njene snage,  su uticale klimatske promjene smanjenjem izdašnosti njenih glavnih izvora, ali i korišćenje njenih voda za vodosnabdijevanje i navodnjavanje duž čitavog toka.

VUKOVO VRELO

Pukotinska vrela česta su u krasu. Jedno od takvih je Vukovo vrelo, koje se nalazi blizu Nikšića na 654,5 metara nadmorske visine. Nije previše izdašno izvorište ali je uvijek bilo značajno. Nekada su vode ovog vrela služile za rad velikog broja vodenica koje su se nalazile nizvodno. Njegov višestruki značaj ogleda se i u tome što predstavlja dio izvorišta rijeke Zete, koja je glavna rijeka Nikšićkog polja.

Poslednjih godina klimatske prilike utiču na stanje ovog vrela.

U sledećem videu možete pogledati kratku priču o Vukovom vrelu i izazovima koje mu donose klimatske promjene. 

RIJEKA VRBNICA

Rijeka Vrbnica je lijeva pritoka Pive. Dužina njenog toka, prije podizanja akumulacije, bila je 12km. Donji dio toka formirao je normalni tip doline na kontaktu Durmitorskog fliša, trijaskih krečnjaka i dolomita. U tom dijelu dolina je šira a najdonji dio doline prekriven je alogenim nanosom. To je u periodu prije izgradnje akumulacije Pivskog jezera, bila najveća ravnica u čitavom slivu Pive, gdje se nalazilo središnje naselje cijelog područja regije Piva – Plužine.

Poslije stvaranja vještačog jezera, najniži dio doline Vrbnice je potopljen, a centralno naselje Plužine je izmješteno na visočijoj erozionoj terasi sa desne strane Vrbnice, višoj za oko 150 m.

Rijeka Vrbnica je doživjela potpunu transformaciju. Prirodni režim vodostaja i proticaja značajno je izmijenjen uticajem klimatskih promjena. Promjena klime dovela je do smanjenja sniježnih padavina, smanjenja izdašnosti izvorišta i smanjenja nivoa vode rijeke Vrbnice.

RIJEKA KOMARNICA

Najvisočiji izvorišni krak rijeke Komarnice nastaje od izvora Sabljak i Sopot u Dobrom dolu na Durmitoru. Dalje Komarnica prihvata vode više manjih rijeka i vrela koja se takođe formiraju od Durmitorskog glečera.

Posmatranjem temperaturne krive u posljdnjih 30 godina na području Duritora može se zaključiti da su se klimatske promjene značajno odrazile i da je srednja godišnja temperatura uvećana za oko jedan ipo stepen.

Podatak UN u izvještaju Uneska, agencije UN za obrazovanje, nauku i kulturu govori da će se, usled klimatskih promjena, u periodu od tri decenije istopiti vječiti glečer na Drmitoru.

Takvi klimatski uslovi dovode do uzročno – posledičnih veza pa će i Komarnica dobijati manje vode.

Zbog toga je potreban oprez kada je u pitanju planiranje infrastrukturnih projekta poput HE Komanrica, jer bi stvaranje nove vodene površine uslovilo dalje povećanja temperature na mirkoprostoru čime bi se u većoj mjeri smanjila količina sniježnih padavina.

U nastavku je video zapis. 

GORNJEPOLJSKI VIR

Najveća i najpoznatija estavela u Dinaridima, koja se navodi u svjetskoj literaturi kao najtipičniji hidrološki objekat koji ima dvostruko funkcionisanje tokom godine je estavela Gorenjepoljski vir.

U kišnom dijelu godine funkcioniše kao izvor a u sušnom dijelu kao ponor.

Nažalost, poslednjih godina je pod sve većim uticajem klimatskih promjena.

U nastavku je video koji to objašnjava slikom i riječju. Tokom snimanja videa imali smo malu sreću pa smo uspjeli za kratko vrijeme da snimimo estavelu u dvostrukoj funkciji.

Malo više informacija o klimatskim karakteristikama na području Opštine Nikšić

Crna Gora se nalazi u centralnom dijelu umjereno tople zone sjeverne hemisfere (41°52’ i 43°32’ sjeverne geografske širine i 18°26’ i 19°22’ istočne geografske dužine). Klimatske prilike u Crnoj Gori dominantno su pod uticajem Jadranskog mora i planinskog reljefa. Sa udaljenošću od mora, zavisno od nadmorske visine, klima se mijenja, te se otuda, na ovom, relativno malom prostoru sreću različita podneblja: od sredozemnog do alpskog. Na prostoru Crne Gore izdvajamo šest tipova klime: sredozemna(mediteranska), izmijenjena sredozemna, umjereno kontinentalna, kontinentalna, planinska (alpska) i župna klima.

Osim geografskom širinom i nadmorskom visinom, klima u Crnoj Gori je određena i prisustvom velikih vodenih površina (Jadransko more, Skadarsko jezero) kao i karakteristikama reljefa. Prostrano područje opština Nikšić i Plužine zauzimaju zapadni i jugozapadni dio Crne Gore koji se karakteriše različitim tipovima klime, od izmijenjene mediteranske preko umjereno -kontinentalne do prave planinske.

Na području Nikšića, glavna meteorološka stanica nalazi se  na nadmorskoj visini od 647m. Po podacima sa te stanice za period osmatranja 1961. – 1990. godina, srednja godišnja temperatura vazduha za klimatski period  je 10.7oC, najtopliji mjesec je jul sa srednjom temperaturom 20.5oC  i najhladniji januar 1.3oC . Prosječna proljećna temperatura je 9.9oC , ljetnja 19.4oC , jesenja 12.1oC  i zimska 2.6oC .

U Nikšiću je najtoplija godina bila 2007. sa prosječnom temperaturom vazduha od 12.1oC, zatim 1994. 12.0oC, 1950. sa prosječnom temperaturom od 11.8oC. Najhladnije godine su bile 1991. sa prosječnom temperaturom vazduha od 9.8oC, zatim 1976. 9.9oC, 1980. sa prosječnom temperaturom od 10.0oC.

Apsolutno maksimalna temperatura vazduha za klimatski period 1961-90. izmjerena je u avgustu 37.6oC, dok je apsolutno maksimalna temperatura za cjelokupnom nizu mjerenja 40.8oC izmjerena 24. 08. 2007.god.

Prosječna godišnja maksimalna temperatura je 16.0 oC .

Apsolutno minimalna temperatura vazduha za klimatski period je -20.2oC a ujedno i najniža temperatura registrovana od kada postoje mjerenja, i izmjerena je 23.01.1985.god.

Prosječna minimalna temperatura na godišnjem nivou je 6.1oC .

Prosječna godišnja količina padavina u Nikšiću je 1985.6 lit/m2.

Posmatrano po mjesecima, najviše padavina se izluči u novembru, prosječno 297.8 lit/m2, a najmanje u julu mjesecu, prosječno 63.0 lit/m2 . Drugim riječima, novembar mjesec učestvuje sa 16% u godišnjoj raspodjeli padavina (slika 1.), a jul sa 3%, što je karakteristika mediteranskog režima padavina.

Prosječna proljećna količina padavina je 466 lit/m2, odnosno u proljeće se izluči 23% prosječne godišnje količine padavina. Prosječna ljetnja količina padavina je 241.9 lit/m2, odnosno 12% od prosječne godišnje sume. Prosječna jesenja količina je 637.9 li/m2, odnosno 32% od prosječne godišnje sume i prosječna zimska količina padavina je 641.8 lit/m2, odnosno 33% prosječne godišnje sume padavina.

U Nikšiću je najkišnija bila 1979.god. sa prosječnom količinom padavina od 2993.7 lit/m2, 1963. 2662.8 lit/m2, 2004. sa prosječnom količinom od 2586.3 lit/m2, dok je najsušnija bila 1953.god sa količinom od 1096.4 lit/m2, zatim 1983. 1270.2 lit/m2, 1993. 1270.2 lit/m2.

Prosječan godišnji broj padavinskih dana (količina padavina 0.1mm) je 136 dana. Najviše dana sa padavinama ima u decembru prosječno 12.4 dana a najmanje u julu 5.8 dana. Maksimalni broj dana sa padavinama je 25 dana u decembru, 24 dana u novembru.

Malo više informacija o klimatskim karakteristikama na području Opštine Plužine

Prostor opštine Plužine zahvata sjeverozapadni dio regije Visoke planine i površi i ima površinu od 852 km2  na kojoj živi oko 3250 stanovnika. Reljefno jasno izdvojen prostor koji gravitira dolini rijeke Pive, karakterističan po velikim visinskim razlikama na malom rastojanju. Geološki veoma složen sastav, sa stijenama iz svih geoloških formacija, što je omogućilo formiranje glavnih reljefnih cjelina Župe pivske i Pivske planine.

Na osnovu podataka sa Klimatološke stanice u Plužinama za period osmatranja 1981.-2010. godina, na području Opštine zastupljene su umjereno-kontinentalna, župna i planinska klima. Veći dio teritorije Opštine ima srednju godišnju temperaturu od 2 – 8°C. Temperatura raste idući prema dolinama Pive, Tare i Komarnice i u srednjem dijelu dostiže vrijednost preko 8°C. Srednje mjesečne temperature u decembru, januaru i februaru su uglavnom ispod nule. Najniže su srednje januarske temperature vazduha i na Goranskom iznose oko 3°C, dok u dolinama i kotlinama zbog formiranja jezera hladnog vazduha mogu biti još i niže, tako da će temperatura vazduha u samim Plužinama za zimske mjesece pokazivati niže vrijednosti. Srednje mjesečne temperature (jul, avgust) kreću se oko 18 ° C i u tim danirna (ima ih oko 30%) jula i avgusta maksimalna dnevna temperatura dostiže i prelazi vrijednosti od 25° C.

Apsolutne maksimalne i minimalne temperature vazduha pokazuju mjesečne amplitude od 35° C a godišnje do 53° C. Dakle,u ovom području ekstremne temprature su jako izražene. Samo u toku 3 Ijetnja mjeseca (jun, jul i avgust) tempratura ne pada ispod nule. Najhladnije je u decembru, januaru i februaru kada se temperature spuštaju ispod -20 C.

Kada je riječ o padavinama, one su uglavnom dosta pravilno raspoređene idući od juga prema sjeveru. Ovakva prostorna raspodjela padavina je uslovljena reljefom i smjerom kretanja vazdušnih masa. Teritorija opštine Plužine godišnje dobije prosječno 2000 mm/m2    na jugu Opštine, i 1.300 mm/m2 padavina godišnje u Plužinama. Na cijeloj teritoriji Opštine mogu se izdvojiti tri godišnja perioda:

  • april – septembar (600 – 700 mm/m2);
  • oktobar – decembar (500 – 700 mm/ m2); i
  • januar – mart (300 – 700 mm/ m2).

Snijeg najčešće pada u decembru i januaru mjesecu, a javlja se čak i u maju, a na planinama Bioč,Maglić, Volujak i Durmitor snijeg se izlučuje u svim mjesecima osim avgusta..

Srednja godišnja oblačnost za uže područje Plužina iznosi 6 desetina. Ujednačena je u godišnjem toku i ima minimum u junu mjesecu.

Što se tiče vjetra, u zimskom periodu preovlađuju vazdušna strujanja iz sjevernog kvadranta, dok ta strujanja ljeti dolaze iz sjeverozapadnog pravca. Najzastupljeniji su sjeverni i južni vjetrovi, čija je jačina ujednačena.